{"id":20358,"date":"2012-12-13T17:13:53","date_gmt":"2012-12-13T16:13:53","guid":{"rendered":"http:\/\/w2.aranguren.es\/?page_id=20358"},"modified":"2021-01-18T07:47:37","modified_gmt":"2021-01-18T07:47:37","slug":"historia","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/aranguren-ibarra\/lekua-eta-jendea\/historia\/","title":{"rendered":"Historia"},"content":{"rendered":"<p>Aranguren Ibarra osatzen duten bederatzi herrien historia oso antzekoa da. Gehienak jaurerriak edo nobleziaren edo koroaren hiribilduak izan ziren.\u00a0 XIX. mendeko lehen erdialdera arte, ibarreko diputatuak gobernatzen zituen, baina, herri bakoitzean, bazuten zinegotzi bat, heritarrek berek hautatua. Udal Erreformaren ondoren\u00a0(1830-1845),\u00a0 jaun-jurisdikzioak desagertu ziren eta, hortik aurrera, herri guztiak Udal Erregimen Komunaren menpe\u00a0egon ziren.\u00a0Halaber, herri gehienetan, badaude jauregiak.<\/p>\n<h3>ARANGUREN<\/h3>\n<p>Koroaren jaurerria izan\u00a0zen.<\/p>\n<h3>G\u00d3NGORA<\/h3>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"dcha alignright\" style=\"padding-left: 0.2em; margin: 4px 8px; border: 0px;\" src=\"http:\/\/www.aranguren.es\/upload\/imgs\/historia_gongora.jpg\" alt=\"Gongora Herria\" width=\"150\" height=\"120\" border=\"0\" hspace=\"8\" vspace=\"4\" \/>Nobleziaren jaurerria izan zen. 1098an, dagoeneko aurki daiteke lehen aztarna idatzia, &#8220;<span lang=\"es\">Congora<\/span>&#8221; grafiarekin. Iru\u00f1eko katedralak zenbait nekazari-morroi erosi\u00a0zituen jaurerri horretan\u00a01293an.\u00a0 Karlos III.ak\u00a0\u00a0bere anaia Leoneli eman zizkion Gartzia Almoravid erregearen nekazari-morroiak . Hura hil zenean, Nafarroako Feliperen esku geratu ziren (1414). Bestalde, Gongorako jauregia oinetxe gisa agertzen zen Erreinuaren zerrenda ofizialean. 1695ean, Karlos II. &#8220;Sorginduak&#8221; Gongorako Markes izendatu zuen Juan Cruzat eta Gongora. Armarria, XVI. mendean, azur kolorekoa zen, zilarrezko hiru zerrendekin, bakoitzak hiru otso zituela.<\/p>\n<h3>LABIO<\/h3>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"izda alignleft\" style=\"margin: 4px 8px; border: 0px;\" src=\"http:\/\/www.aranguren.es\/upload\/imgs\/labiano_casa.jpg\" alt=\"Labioko etxea\" width=\"150\" height=\"112\" border=\"0\" hspace=\"8\" vspace=\"4\" \/>Jaun-hiribildua izan zen. Orreagako Santa Mariak zenbait sail erosi zituen han, 1137an, eta, geroxeago, hainbat nekazari-morroi. Jerusalemeko San Joanen\u00a0ospitalariek\u00a0 hango hiru nekazari-morroi eta zenbait ondasun jaso zituzten Martin Guerrarengandik. Herri horretako ospitalea Orreagako kolegio-elizarena zen, eta, XIX. mendearen erdialdera arte,\u00a0irekia egon zen.<\/p>\n<h3>LAKIDAIN<\/h3>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"dcha alignright\" style=\"padding-left: 0.2em; margin: 10px 0px 2px; border: 0px;\" src=\"http:\/\/www.aranguren.es\/upload\/imgs\/historia_laquidain.jpg\" alt=\"Lakidain Herria\" width=\"150\" height=\"120\" border=\"0\" \/>Koroaren jaun-hirbildua izan zen.<\/p>\n<h3>ILUNDAIN<\/h3>\n<p>Berriz , koroaren jaurerria izan zen.<\/p>\n<h3>MUTILGOITI<\/h3>\n<p>XI. mendearen bukaeran dagoeneko\u00a0agertzen da aipamen bat\u00a0dokumentu batean,\u00a0&#8220;Mutiloa&#8221;\u00a0grafiarekin. Iru\u00f1eko Katedralak eta Orreagako Kolegio-elizak han izan zituzten\u00a0zenbait lur-sail,\u00a0\u00a0XII. mendetik aurrera.\u00a0Kolegio-elizak herriko elizaren &#8220;laurdenak &#8221; jasotzen zituen. 1412an, herritarrek Karlos III.ari eman zizkioten eliza horren patronatu-eskubideak, baina, 1427an, Orreagaren esku zeuden. Hango jauregia Erresumaren zerrenda ofizialean agertzen da oinetxe gisa. Armarria, XVI. mendean, zilarrezkoa zen, azur koloreko zerrenda\u00a0batekin. Horrekin batera, lau otso agertzen ziren sabel banarekin,\u00a0\u00a0bi\u00a0otso nagusi gisa eta beste biak, berriz, muturretan.<\/p>\n<h3>MUTILOABEITIN<\/h3>\n<p>Kokatutako koroaren lur-sailek\u00a0 40 &#8220;cahiz&#8221; gari\u00a0\u00a0(garai hartako neurri-unitatea)\u00a0ematen zituen errenta gisa, 1280an. Orreagako Kolegio-elizak jauregi bat eta haren lurrak erosi zituen 1323an. Orain gutxi arte, Iribarren Generaleren alarguna Otsorena jauregian bizi zen;\u00a0Generala I. Karlistaldian hil zen, 1837an, Huescan.<\/p>\n<h3>TAXOARE<\/h3>\n<p>Koroaren jaurerria izan zen. Teobaldo I.ak (1251) bere jauregiak, lur-sailak eta haien\u00a0jabetza-eskubideak eman zizkien hango herritarrei, honako errenta honengatik: urtero, 140 &#8220;cahiz&#8221; gari emago zitzaizkion eta zerga-biltzaileari beste hiru. Juan II.ak, bestalde, Beltran Ezpeletari eman zizkion bere errentak, baina, gero, Guillermo Beaumontengana pasatu ziren,\u00a0Karlos\u00a0 Bianako Printzearekin egindako hitzarmen batengatik. Iru\u00f1eko Katedralak (XI. mendetik aurrera), Leireko monasterioak (XII. mendetik aurrera)\u00a0eta Jerusalemeko\u00a0 San Joanen Ospitalariek (XVIII. mendetik aurrera)\u00a0ere izan zituzten zenbait lur-sail herri horretan.<\/p>\n<h3>ZOLINA<\/h3>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"izda alignleft\" style=\"margin: 4px 8px; border: 0px;\" src=\"http:\/\/www.aranguren.es\/upload\/imgs\/historia_zolina.jpg\" alt=\"Zolina Herria\" width=\"150\" height=\"120\" border=\"0\" hspace=\"8\" vspace=\"4\" \/>Nobleziaren jaurerria izan zen.\u00a0 Zolinako Bizkonderria Aragoiko Juan II.ak eta\u00a0 Nafarroako I.ak\u00a0 sortu zuen Mosen Loenel Garrorentzat, 1455ean. Izan ere, urte batzuk lehenago, 1389an,\u00a0 Mauleko Markesak\u00a0Per Anaut\u00a0Garrori saldua zitzaion 1.000 florinen\u00a0truke. Askoz gerorago, Egako Granada Duke-etxearen eskuetara pasatu zen jaurerria. Zolinako jauregia Erresumako zerrenda ofizialean agertzen da oinetxe gisa. Armarria,\u00a0XVI. mendean, zilarrezkoa zen eta gorri heraldikoz egindako gurutzea irudikatzen zuen. Gurutzearen muturretan, otso bana agertzen zen, bakoitza sable batekin. Garrotaren armarria zen hura, garai hartako Zolinako jaunak baitziren.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Aranguren Ibarra osatzen duten bederatzi herrien historia oso antzekoa da. Gehienak jaurerriak edo nobleziaren edo koroaren hiribilduak izan ziren.\u00a0 XIX. mendeko lehen erdialdera arte, ibarreko diputatuak gobernatzen zituen, baina, herri bakoitzean, bazuten zinegotzi bat, heritarrek berek hautatua. Udal Erreformaren ondoren\u00a0(1830-1845),\u00a0 jaun-jurisdikzioak desagertu ziren eta, hortik aurrera, herri guztiak Udal Erregimen Komunaren menpe\u00a0egon ziren.\u00a0Halaber, herri gehienetan, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":19544,"menu_order":51,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"footnotes":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/20358"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20358"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/20358\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23066,"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/20358\/revisions\/23066"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19544"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.aranguren.es\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20358"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}